Το έργο του Αρανίτση προσωποποιούσε για μένα πάντοτε δύο ταυτόχρονες έννοιες, αυτήν του φετίχ και αυτήν του ταμπού. Έψαξα στον διαδυκτιαό χώρο και ιδιαίτερα στα κιτάπια της μλογκόσφαιρας, έχοντας στο μυαλό μου να κάνω μια μικρή ανάρτηση τουλάχιστον ως έναν ελάχιστο φόρο τιμής, αφού διστάζω ακόμη μπροστά στην ιδέα μιας ερμηνευτικής προσέγγισης. Το αποτέλεσμα ήταν υπερπολλαπλάσιο των όσων περίμενα. Αρπάζομαι, επομένως, απ' αυτήν την πληθώρα αναφορών για να αποφύγω για πρώτη φορά το βάρος μιας κριτικής που εξακολουθεί να μου φαίνεται δυσβάσταχτο, μιας και ο ίδιος έχει στο κάτω κάτω απορρίψει την κριτική ("το αντικείμενο της κριτικής είναι άρρητο"). Εξάλλου, πως θα μπορούσα να κρίνω αυτό που ακόμα δυσκολεύομαι να ορίσω;

Εφόσον, λοιπόν, δεν πρόκειται να προβώ ούτε σε κρίσεις, ούτε σε ερμηνεία, ούτε καν σε μια απλή παρουσίαση, το μόνο που μου απομένει είναι η διαφήμιση, περιπίπτοντας έτσι σ' ένα αμάρτημα που η σύγχρονη κριτική το έχει ήδη μετατρέψει σε εγγενή λειτουργία της. Ας διαβάσει λοιπόν, όποιος τολμά να πειστεί από την αδυναμία μου για την προσέγγιση ενός εργου μέσω των λέξεων, τις Ιστορίες που άρεσαν σε μερικούς ανθρώπους που ξέρω, δεδομένου βεβαίως ότι θα καταφέρει να ξετρυπώσει αυτό ή οποιοδήποτε έργο του από τα σκονισμένα ράφια κάποιου βιβλιοπωλείου. Και μιας και το μπλόγκιον ετούτο ειδικεύεται στο να διασκεδάζει με τα λογοτεχνικά ευτράπελα θα επισημάνω το υπόκωφο χιούμορ του Αρανίτση στην ιστορία Έντεκα κηδεμόνες κανενός παιδιού. Απλώς διαβάστε το.

Το κορίτσι της Σαϊγκόν - δεκαπεντέμισυ χρονών - στέκεται στην κουπαστή του ποταμόπλοιου που διασχίζει τον Μεκόνγκ. Το πρόσωπο βαμένο αδέξια, με τα παιδικά της στήθη και τους αγκώνες ακουμπησμένους στην κουπαστή, φοράει ένα ανδρικό καπέλο με μεγάλο μπορ, λαμέ χρυσαφένια παπούτσια και λέγεται Μarguerite Donnadieu. Χρόνια αργότερα θα αλλάξει το επώνυμό της σε Duras.

Τα ίδια εμπειρικά μοτίβα που συναντά κανείς και σε άλλα έργα της Duras υπάρχουν, ή καλύτερα κυριαρχούν, σ' αυτό το βιβλίο. Ο εραστής της Σαϊγκόν, η μητέρα, τα αδέρφια, το κορίτσι που ξέρει ότι μεγαλώνοντας θα γράψει, απλώς γιατί δεν μπορεί να κάνει αλλιώς. Ο εραστής, περισσότερο από αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, είναι η ίδια η Duras που διηγείται αναμνήσεις από τα παιδικά χρόνια στην Ινδοκίνα. Και δεν είναι μια αυτοβιογραφία ακριβώς επειδή είναι μια παράθεση, μια συλλογή αναμνήσεων. Αναμνήσεις που κινούνται στο χαρτί, όχι με τον γραμμικό τρόπο της εξιστόρισης γεγονότων, αλλά όπως η κίνησή τους υπαγορεύεται από το συναίσθημα. Γι' αυτό και είναι τα συναισθήματα που διαμορφώνουν αυτό το βιβλίο. Είναι η παθολογική σχέση με την μητέρα, η αγάπη, το μίσος, ο φόβος, η τρέλα της. Είναι η συγκρουσιακή σχέση με την επιβλητική φιγούρα του μεγάλου αδελφού και η ξαφνική απώλεια του μικρού. Η σιωπή ανάμεσα στην οικογένεια. Είναι η ξαφνική ανακάλυψη της σεξουαλικότητας, η εξερεύνηση της επιθυμίας και η εκτόνωση του πόθου. Είναι, τέλος, η ανάγκη της αφήγησης, η ακατάσβεστη ανάγκη του διημιουργού για μετατροπή της εμπειρίας, των αναμνήσεων, της ίδιας της ζωής σε έντεχνο λόγο.

Το ότι, άλλωστε, η συγγραφέας άλλοτε πρωταγωνιστεί η ίδια, άλλοτε ερμηνεύει κι άλλοτε απλώς παρατηρεί την ανήλικη γυναίκα που κάποτε υπήρξε, ότι άλλοτε μιλά για το παιδικό παρελθον σε παροντικό χρόνο και άλλοτε συνειρμικά πηδάει στην ύστερη ζωή της στο Παρίσι, επιβεβαιώνει την άποψη ότι το βιβλίο δεν αποτελεί μια απόπειρα αυτοβιογράφησης.

"Στις ιστορίες των βιβλίων μου που αναφέρονται στην παιδική μου ηλικία, δεν ξέρω πια τι παρέλειψα να πω και τι είπα, θαρρώ πως μίλησα για την αγάπη μας στη μάνα, αλλά δεν ξέρω αν αναφέρθηκα στο μίσος που τρέφαμε γι' αυτήν, δεν ξέρω αν μίλησα για το πόσο αγαπιόμασταν μεταξύ μας, και πόσο μισούσαμε ο ένας τον άλλον, παγιδευμένοι στην κοινή μας ιστορία των ερειπίων και του θανάτου, την ιστορία αυτής της οικογένειας σ' όλες της τις εκφάνσεις, τόσο στην αγάπη όσο και στο μίσος, που ακόμη δεν μπορώ να κατανοήσω και την κουβαλώ κρυμμένη βαθειά στην σάρκα μου, τυφλή όπως το βρέφος την πρώτη μέρα της ζωής του. Είναι το κατώφλι της σιωπής. Αυτό που ακολουθεί είναι ακριβώς η σιωπή, η αργή, βασανιστική δουλειά που θα κρατήσει για όλη μου τη ζωή. Βρίκομαι ακόμα εδώ, μπροστά σ' αυτά τα δαιμονισμένα παιδιά, στην ίδια απόσταση από το μυστήριο. Δεν έγραψα ποτέ, νόμισα ότι έγραψα, δεν αγάπησα ποτέ, νόμισα ότι αγάπησα. Δεν έκανα ποτέ τίποτ' άλλο από το να περιμένω μπροστά στην κλειστή πόρτα."

Τόνι Μόρρισον, Γαλάζια μάτια

Για την πεζογραφία και την αφηγηματική δύναμη της Μόρρισον έχουν γραφτεί πολλά. Η φωνή του έργου της είναι καθαρή και γεμάτη ζωντάνια, πότε απαλή και πότε γρέζα, συχνά μελαγχολική με τον υπερφυσικό εκείνο τόνο της νοσταλγίας, μα χωρίς μελοδραματισμούς, χωρίς κραυγές ή λαχανιάσματα - όπως ακριβώς περιμένεις την φωνή μιας γυναίκας που κάθεται πλάι στο κρεβάτι σου για να σου μιλήσει για ιστορίες που έζησε και που άκουσε. Ιστορίες σα μουσική.

Το μυθιστόρημά της Τζαζ δεν είναι ακριβώς μια ιστορία. Είναι μάλλον σπαράγματα ιστοριών. Είναι άνθρωποι, κομμάτια ανθρώπων, φωνές και γεγονότα που όλα μαζί πλέκονται και αλληλοσυμπληρώνονται σε μια τζαζ σύνθεση με λέξεις και μουσική. Υπάρχει μια κεντρική κλίμακα, η δολοφονία της δεκαοκτάχρονης Δορκάδας, και γύρω απ' αυτήν κινούνται όλα τα όργανα, επαναλαμβάνοντας τα ίδια μοτίβα: τις αιτίες και τις συνέπειες του φόνου, το καθε όργανο σε διαφορετικό τόνο.

Και τα όργανα, φυσικά, είναι τα πρόσωπα. Η Βάιολετ που ήθελε να την αγαπήσει ο άντρας της και πήγε να χαρακώσει το πρόσωπο του κοριτσιού στην κηδεία, ο Τζόε Τρέις που, κουρασμένος από τις σιωπές της Βάιολετ, ερωτεύεται ένα μαύρο κορίτσι και μετά το σκοτώνει για να μην ξεχάσει πως ένιωθε, η Άλις Μάνφρεντ, η θεία του κοριτσιού, που σε όλη της τη ζωή φοβότανε, φοβότανε τους ανθρώπους σαν τον Τζόε και την Βάιολετ, τους δρόμους, τις κομψά ντυμένες γυναίκες και τα μπλούζ, και η ίδια η Δορκάς που, γοητευμένη από τον παράδεισο της αμαρτίας, ήθελε να ξεφύγει από τα υπερπροστατευτικά δεσμά της θείας της και να γνωρίσει το πάθος και τον έρωτα που λεγόταν αμαρτία στις διδακτικές ιστορίες που άκουγε. Όλοι τους περνάνε μέσα από τα ίδια γεγονότα και τα δίνουν με τα δικά τους μάτια ο καθένας.

Ο χρόνος δεν έχει σχήμα, κινείται όπως κινείται μέσα στις σκέψεις. Ανεβοκατεβαίνει συνέχεια μέσα στις σελίδες του βιβλίου και αναδεύει άλλες παλιότερες ιστορίες. Το παρελθόν κρύβει τις αιτίες του παρόντος και το παρόν φέρει ταυτόχρονα και κάθε στιγμή μνήμες από περασμένα.

Το πιο αξιοπερίεργο ίσως σημείο του μυθιστορήματος είναι η αφήγηση. Γίνεται από έναν παντογνώστη αφηγητή, ανώνυμο, χωρίς ταυτότητα, αλλά υπαρκτό μέσα στο έργο. Μιλάει σε πρώτο πρόσωπο, γνωρίζει τα γεγονότα, το παρελθόν, τις σκέψεις και τα κίνητρα των πεπραγμένων των ηρώων κι ωστόσο δεν υπάρχει πουθενα, σε καμιά γωνία της ιστορίας.

Αν πιστέψεις, επομένως, πως πρόκειται για ένα άγνωστο πρόσωπο που βρίσκεται συνεχώς στους δρόμους της Πόλης και παρατηρεί τους ήρωες, η αντιρεαλιστική αφήγηση δεν φαίνεται να εξυπηρετεί κανένα νόημα. Όμως, στο τέλος του βιβλίου, όπου η φωνή της αφηγήτριας ακούγεται πιο καθαρά, αποκαλύπτεται ένα κομμάτι της. Αφήνει να φανούν τα όσα νιώθει την ώρα που μιλάει για χαρακτήρες, η ανάγκη της και η αγαλίαση που ένιωθε παρατηρώντας τις ζωές τους, αλλά και η σχέση της μαζί τους και με την ίδια την ύπαρξή τους, παρόλο που αυτοί δεν την γνωρίζουν. Κι όμως: "Νόμιζα πως τους ήξερα και δεν με πείραζε που εκείνοι δεν ήξεραν τίποτα για μένα. Τώρα είναι φανερό γιατί μου έφερναν συνεχώς αντιρρήσεις: με ήξεραν από την αρχή. Ήξεραν πόσο λίγη εμπιστοσύνη μπορούσαν να μου έχουν. Πως όταν επινοούσα ιστορίες για κείνους - ιστορίες που μου φαίνονταν θαυμάσιες - ήμουν ολοκληρωτικά στα χέρια τους, μ' έκαναν ό,τι ήθελαν χωρίς έλεος". Η αφηγήτρια είναι συνεπώς, πρόσωπο του έργου, αλλά όχι με τον συμβατικό τρόπο. Είναι η ίδια η συγγραφέας που συμμετέχει μέσα από την ύπαρξη των χαρακτήρων της, αλλά στο τελευταίο μέρος, όπου αποκτά ταυτότητα, υπάρχει ξέχωρα απ' αυτούς, ενώ αυτοί έχουν την δικία τους ζωή πάνω από την δημιουργό τους που απλώς τους παρακολουθεί. Γιατί τα πρόσωπα της Μόρρισον είναι αυθύπαρκτες οντότητες, ακριβώς επειδή δεν ζούνε μέσα από τις ιστορίες της, αλλά ο καθένας είναι μια ιστορία.

Η αφήγηση έχει ως κέντρο την μικρή Σίλβερ όμως ταξιδεύει στο χρόνο και στα σύμβολα με πρωτόγονη δυναμική. Προεκτείνεται και στη συνέχεια αναδιπλώνεται χωρίς όμως να στέκεται ποτέ σε στέρεα αφήγηση. Συγκλονιστικός, για την τεράστια συμβολική δυναμική του, είναι ο τυφλός, γέρος φαροφύλακας Πιου που εμφανίζεται ως ένας άλλος "φάρος" (απ'τους χιλιάδες) της ανθρωπότητας που διαφυλάσσει τις ιστορίες των ναυτικών ( θεματοφύλακας της ιστορικής μνήμης, σύμβολο των αρχέγονων εννοιών). Το lighthouse keeping δεν έχει απαιτήσεις από τον αναγνώστη. Δεν του ζητάει να γνωρίζει ή να μάθει. Τον παρασένει με τον βιβλικό ρυθμό του σε μία προσωπική ενατένιση των αξιών και της κανονικότητας.

Η μικρή Σίλβερ κυοφορεί την ίδια την συγγραφέα μέσα της. Ανακαλύπτει δύο σημαδιακές -για την ίδια την συγγραφέα- έννοιες: την αφήγηση ιστοριών και τον έρωτα ενώ η εγκιβωτισμένη ιστορία του Μπέιμπελ Ντάρκ ενσαρκώνει υπαρξιακά αδιέξοδα στην πορεία του στο χρόνο.

Η Γουίντερσον σ'αυτό της το έργο δεν υποχωρεί μπροστά στα εμπόδια την πραγματικότητας. Αγνοεί τα στοιχεία που συνθέτουν τον ίδιο της το μαγικό ρεαλισμό και παραδίδεται στο λυρισμό και τον έρωτα. Το ίδιο το νόημα δεν αποτελεί την ανακάλυψη του τροχού..η πρωτοτυπία του αντλείται από τη φόρμα και τη γραφή. Παρουσιάζει μια αξιέπαινη δομή και τις αστείρευτες ικανότητες της Γουίντερσον. Περιέχει υπέροχα στοιχεία με εκρηκτικό βάθος όπως το πάθος του Μπέιμπελ για τη Μόλλυ ή ο έρωτας της Σίλβερ για τον ανώνυμο άντρα όμως τα χρήσιμα εμπόδια της ανθρώπινης πραγματικότητας λείπουν και η Γουίντερσον οδειγείται μοιραία - παρασυρμένη από τις ίδιες τις τις αρετές- σε ένα παραλλήρημα ρομαντισμού.

Η πραγματικά σπουδαία αγγλίδα συγγραφέας μας χαρίζει ένα όμορφο ταξίδι χωρίς επιστροφή και χωρίς προορισμό όμως εμείς ακόμα περιμένουμε να απλώσει το ταλέντο της της πέρα από τις προκαταλήψεις της και να μας χαρίσει κάτι πραγματικά μεγάλο.