(από εισήγηση στην παρουσίαση ενός βιβλίου για την Αγ. Παρασκευή Νέας Καλλιπόλεως Πειραιά) 

«Η μεγαλύτερη περιουσία είναι η μνήμη»… Τα λόγια αυτά τα άκουσα πρώτη φορά σε μια ταινία του Φίλιππου Κουτσαφτή, την «Αγέλαστο Πέτρα». Αναφερόταν στους μικρασιάτες πρόσφυγες της Ελευσίνας. Αυτά λοιπόν τα λόγια μου έρχονταν συνέχεια στο νου καθώς διάβαζα το βιβλίο που παρουσιάζομε σήμερα. Και διαβάζοντάς το, κατάλαβα ότι ο τίτλος του, σεμνός σαν τους συγγραφείς του, προϊδεάζει μόνο για ένα κομμάτι του θησαυρού που κρύβεται στις σελίδες του.

Γιατί εγώ ξεκίνησα να διαβάσω για το πώς χτίστηκε μια εκκλησία, αλλά στην πραγματικότητα είχα μπαρκάρει σ’ ένα ταξίδι στο χρόνο και το χώρο. Άρχισα ν’ ανεβαίνω τα σκαλοπάτια της Αγίας Παρασκευής ν’ ανάψω ένα κερί, και μπήκα τελικά σ’ ένα ναό στις όχθες της Προποντίδας, γεμάτο κόσμο, να συμμετέχει στην τελευταία ακολουθία πριν το Διωγμό. Τα κεριά ήταν το μόνο φώς, ανακατεμένο με τις σκιές των πιστών που με δάκρυα στα μάτια έψελναν όλοι μαζί για τελευταία φορά στην Ενορία τους στην Πατρίδα. Οι εικόνες, βουβές, συμμετείχαν στο πένθος και μερικές μέρες μετά το χωριό χωρίστηκε στα τρία. Οι Κατιρλιώτες εγκαταστάθηκαν σε τρεις περιοχές στην Παλιά Ελλάδα, μαζί κι οι εικόνες τους.

Όχι όμως όλες. Μας πληροφορεί το βιβλίο ότι κάποιες έπεσαν στη θάλασσα. Δε μπορούσαν ν’ αφήσουν το Κατιρλί μόνο του, τώρα που έφευγαν Εκείνοι. Ναι, κάποιες τις βρήκαν άλλοι Ρωμιοί ναυτικοί και τις πήραν σπίτια τους. Αλλά κάποιες, κι ας μην το αποκαλύπτει το βιβλίο, γύρισαν πίσω. Έπρεπε κάποιος να μείνει να κρατάει φωτεινό το καντήλι του Ρωμέικου στην πατρίδα, και μια που δε μπορούσαν να μείνουν Αυτοί, γύρισαν οι εικόνες. Και τους περιμένουν κάπου εκεί σιωπηλές να γυρίσουν. Οι ίδιοι ή τα παιδιά τους, τα εγγόνια τους, η συνέχειά τους.

Και μετά το βιβλίο με πήγε στην Ανατολική Θράκη. Εκεί απ’ όπου φύγαμε δίχως να ηττηθούμε στρατιωτικά, όπου μπορούσαμε να μείνουμε και να μη μπορεί κανείς να μας αναγκάσει να αποχωρήσομε, όπως στη Μικρασία. Εκεί όπου έλλειψε η βούληση κι η αποφασιστικότητα ενός κράτους ηττημένου το 22, που δεν είχε εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του. Εκεί απ’ όπου ήρθαν κι άλλοι ξεριζωμένοι, να ενωθούν με τους Βιθυνούς και τους Καππαδόκες στα βράχια τότε ακόμα της Πειραϊκής και της Νέας Καλλίπολης.

Κι από κει το βιβλίο με ταξίδεψε πίσω. Εδώ, αλλά κάπου που δεν ήταν ακριβώς εδώ. Δεν είχε ακριβές πολυκατοικίες ούτε κυριλέ ψαροταβέρνες. Είχε σπιτάκια ισόγεια, δρόμους χωμάτινους, και πολύ καημό και πόνο, τον πόνο της προσφυγιάς που μόνο η εκκλησία μπορούσε να τον αμβλύνει. Αυτή που στην Πατρίδα τους διέκρινε σα Ρωμιούς, στην παλιά Ελλάδα μπορούσε ακόμα να τους εμπνέει, να τους συσπειρώνει, να τους κρατά τη μνήμη και την ταυτότητα ζωντανές. Μ’ αυτή πορεύτηκαν στους πρώτους χρόνους της προσαρμογής σε ένα περιβάλλον που θα’ πρεπε, μα δεν ήταν οικείο, που τους περιέβαλε με το στίγμα του Τουρκόσπορου και την περιφρόνηση του «πρόσφυγγα». Κι είδα, μέσα από το βιβλίο, τις παράγκες να γίνονται σπιτάκια και την κεντρική παράγκα να γίνεται Ναός. Βήμα βήμα, να μαζεύονται τα κειμήλια, να έρχονται μερικά κι από την Πατρίδα, και να υψώνεται ο ναός αγκαλιάζοντας την παράγκα και τους πιστούς, στεγάζοντας τους καημούς και τα πάθη.

Κι είδα τον κόσμο να ξαναφτιάχνει τη ζωή του, να οργανώνεται και να ξαναπιάνει το νήμα που δεν κόπηκε με την Καταστροφή. Είδα τους χωματόδρομους γεμάτους κόσμο, να περιφέρουν εικόνες, να κατεβαίνουν στη θάλασσα για αγιασμό στα Φώτα, ένα μελίσσι ανθρώπινο γύρω από την καινούργια γειτονιά, μια περιοχή που στους χάρτες εκατό χρόνια πριν φαίνεται ξερό βουνό τώρα να σφύζει από δημιουργικότητα.

Όμως το βιβλίο δεν σταμάτησε να με γυρίζει. Ένα περίεργο παιχνίδι των συγκυριών ήρθε να αναδείξει τις παράλληλες μοίρες δυό κομματιών του λαού μας, προσφύγων του 22 και κυπρίων αγωνιστών της Ένωσης. Σίγουρα δεν ήταν τυχαίο το πέρασμα του Μακάριου από το ναό, όπου αναμίχθηκε με την προσφυγιά αυτός που ηγήθηκε μετά λίγα χρόνια του αντιαποικιακού αγώνα κατά των Άγγλων στο μεγαλύτερο ελληνικό νησί. Κι έτσι, όταν ο ίδιος γνώρισε την εξορία και το ποίμνιό του την προσφυγιά, ήταν προετοιμασμένος, ήξερε πώς είναι το αίσθημα αυτό, τον πόνο αυτό τον είχε ξανασυναντήσει και μοιραστεί.

Ξαναγύρισα στη Νέα Καλλίπολη. Είδα το ναό τελειωμένο και τους πιστούς να μετέχουν στα δρώμενα της εκκλησίας τους, ο καθένας να συνεισφέρει την εμπειρία και τα έθιμα του δικού του τόπου σε μια καινούργια σύνθεση. Κι όλους με συνείδηση της ταυτότητάς τους με γνώση από πού προέρχονται και με θέληση για το πού πάνε. Διάβασα για τους ιερείς του ναού, αυτούς που του δίνουν ζωή μαζί με το ποίμνιο, οι εκκλησία, το «μεγάλο πλοίο», είναι οι άνθρωποί της: Οι πιστοί, οι παπάδες, η ενορία… Κι οι τόποι είναι οι άνθρωποί τους. Οι πατρίδες της Μικρασίας συνέχισαν να ζούν μέσα από τους ξεριζωμένους Ρωμιούς στις καινούργιες τους εστίες, κι αυτό γινόταν και στη δική μας γειτονιά.

Δεν κατάλαβα πότε τέλειωσα το βιβλίο, πότε το ταξίδι μου έφτασε στο τέλος. Είχα στα μάτια μου ακόμα φωτογραφίες σχετικά πρόσφατες, όταν η εκκλησία ήταν το πιο ψηλό κτίσμα της περιοχής. Κι έκαμα μια βόλτα στη γειτονιά. Αλλά κανείς δεν την έλεγε Νέα Καλλίπολη. Καλλίπολη μόνο, σαν μην υπήρξε ποτέ η παλιά. Και τα σπιτάκια δεν τα είδα, παρά μόνο μερικά χωμένα στη σκιά των πολυκατοικιών. Ούτε το ναό είδα από μακριά, δε μ’ άφηνε το ύψος των κτιρίων. Κι οι πρόσφυγες πού ήταν άραγε; Που ήταν οι μνήμες της Πατρίδας; Ποιός θυμάται τώρα τη Μικρασία; Ποιος ξέρει σήμερα πόσος πόνος και ιδρώτας ανακατεύτηκε με το χώμα και την αλμύρα της θάλασσας της Πειραϊκής για να φτάσουμε σήμερα στο δάσος της αντιπαροχής και στο στρίμωγμα του πολιτισμού του αυτοκινήτου και των σκουπιδιών;

Οι πατρίδες είναι οι άνθρωποί τους. Κι αν η Μικρασία δε χάθηκε με τον ξεριζωμό, χάνεται όταν οι απόγονοι των παιδιών της χάνουν τη συνείδηση της ταυτότητάς τους. Χάνεται όταν εμείς δεν έχουμε πια την αίσθηση της ρίζας μας, μια ρίζα που κανείς δε θα μας τη θυμίσει, γιατί δεν έχουμε εμείς χωριό να πάμε ούτε γιαγιά να μας περιμένει εκεί, ούτε καν στους τάφους των δικών μας δε μπορούμε να διαβάσουμε μιαν ευχή. Τη μνήμη μας μόνοι μας θα την ανακαλύψουμε με οδηγό μερικές σκισμένες φωτογραφίες του 22 και του 24, μόνο αν προσπαθήσουμε και μόνο αν θυσιάσουμε χρόνο από τη βολή μας γιαυτό. Αλλιώς τίποτα δε θα μπορεί να μας τη δώσει, δεν είμαστε σαν τους Ελλαδίτες τυχεροί σ’ αυτό.

Αυτό τον αγώνα μέρα με τη μέρα το χάνουμε. Και μέρα με τη μέρα λιγοστεύουν αυτοί που ξέρουν, αυτοί που νιώθουν από πού ξεκινήσαμε, άρα αυτοί που ξέρουν και πού πάμε. Κι οι υπόλοιποι, απλά περιφερόμαστε δίχως σκοπό, βουτηγμένοι στα πρότυπα του καταναλωτισμού, στην αδιαφορία για το διπλανό μας, κλεισμένοι στον εαυτούλη μας.

Αυτό το βιβλίο χτυπάει μια καμπάνα. Ίδια μ’ αυτήν που φτιάξανε οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής από το υστέρημά τους, από τα σκεύη και τα εργαλεία τους. Μας θυμίζει ποιοι είμασταν, άρα μας δίνει ένα ερέθισμα να ξαναβρούμε την ταυτότητά μας. Και δίχως να μας το λέει ευθέως, δίχως να μας προσβάλλει, μας λέει και πόσο χαμηλά έχουμε φτάσει, μας θέτει ενώπιον των ευθυνών μας. Άραγε, τον πήχυ που μας βάζει το βιβλίο θα τον ξεπεράσουμε;

 

Η διαδικτυακή παρέα του Ρεθυμνιώτικου goodnet.gr, πραγματοποιεί εκδήλωση στο Ωδείο Ρεθύμνου για το Στέλιο Φουσταλιέρη, το μεγαλύτερο καλλιτέχνη που ανέδειξε η Κρήτη στο μπουλγαρί. Στοιχεία για το Φουσταλιέρη μπορείτε να δείτε εδώ http://www.cretan-music.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=202&Itemid=0, όπου γίνονται και σχετικές παραπομπές.

Τέτοιοι εξισλαμισμοί είναι αθρόοι σ'όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας και σ'όλες τις περιοχές όπου ζούσε ελληνισμός. Το αποτέλεσμα τους στην Κρήτη είναι οι Τουρκοκρητικοί, οι οποίοι αγνοούν τα Τουρκικά, μιλούν "ρωμεϊκα" όπως κι οι ίδιοι σήμερα λένε και αγαπούν ακόμα την Κρήτη.

Οι αντιθέσεις και οι συγκρούσεις στην Κρήτη κατά την Τουρκοκρατία είναι κυρίως με τους Τουρκοκρητικούς, δηλαδή είναι συγκρούσεις ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ και ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ, μόνο ως προς την καταγωγή όμως. Ο εξισλαμισμός τους έκαμε συνειδητούς Τούρκους, γιαυτό και ήταν εχθρικοί σε κάθε τι ελληνικό. Αυτούς που είχαν φύγει πριν την ανταλλαγή, ο Κεμάλ τους χρησιμοποίησε για κατασκόπους κατά του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία.

Οι Τουρκοκρητικοί άρχισαν να εγκαταλείπουν σιγά σιγά την Κρήτη όσο επικρατούσαν οι Ρωμιοί, για να φύγουν οριστικά με την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1924.

Εγκαταστάθηκαν στα δυτικά παραλία της Μικράς Ασίας και συνέχισαν ν' αγαπούν και να νοσταλγούν την Κρήτη.

"Κρήτη μου όμορφο νησι στολίδι του Λεβαντη

το χώμα σου είναι όνειρο οι πέτρες σου διαμάντι"

Είναι μια από τις μαντινάδες που τραγούδησε την αγαπη τους για τον τόπο τους στις νέες εστίες τους.

Σήμερα ζουν στο Αϊβαλί δεύτερης και τρίτης γενιάς πρόσφυγες. Το Αϊβαλί ήταν αμιγώς Ελληνικό πριν την καταστροφή, και ένα περίεργο καπρίτσιο της Ιστορίας ήθελε να συνεχίσει και μετα να κατοικείται από Έλληνες την καταγωγή. Στο δρόμο ακούς Κρητικά και στα σπίτια βλέπεις παλιές φωτογραφίες με την ένδειξη "Φωτογραφείον Κουνουπα, Ρέθυμνο". Οι κάτοικοι μιλούν την κρητική διάλεκτο ανόθευτη, όπως την πήραν μαζί τους το '24, ειδικά οι ηλικίες 50-60 χρόνων. Τα τουρκικά τα'μαθαν με ζόρι εκεί, και οι νεώτεροι πια τα μιλούν καλύτερα από τα ελληνικά. Τα κρητικά επίθετα τους τα άλλαξαν με τουρκικά, κι έχουν άσβηστη την αγάπη για την Κρήτη.

Οι Τουρκοκρητικοί, μαζί με τους Πόντιους που ζουν ακόμα στον ιστορικό Πόντο, τους Μακεδόνες Βαλααδες που ζουν στην Καππαδοκία και τους Τουρκοκύπριους της Αττάλειας είναι τέσσερις εξισλαμισμένες  ελληνόφωνες ομάδες της σημερινής Τουρκίας. Είναι δικοί μας άνθρωποι, και μ'αυτούς πρέπει να έχουμε επαφές. Με πλήρη συνείδηση του τι έχει μεσολαβήσει, γιατί πρέπει να αναλαμβάνει ο καθένας τις ευθύνες του απέναντι στην Ιστορία. Αλλά και με καλή διάθεση, γιατι με τέτοιες επαφές μονο μπορεί να οικοδομηθεί ειλικρινής φιλία με ΟΛΟΥΣ τους λαούς της Τουρκίας.

 

Ήταν ο δεύτερος Ιορδάνης της οικογενείας που θα βαφτιζόταν στην προσφυγιά, εξήντα πέντε χρόνια μετά τον πρώτο. Τον παππού του. Κι αυτός πάλι πήρε τ’ όνομα του δικού του παππού, εκείνου του Ιορδάνη που στην Πατρίδα είχε δικά του καραβάνια που πηγαίνανε μέχρι την Αίγυπτο, κι εδώ προσπαθούσε να ζεστάνει την οικογένεια του μέσα σε μια παράγκα στη Δραπετσώνα. Ο μικρός γελούσε όταν άκουγε τ’ όνομά του. Γελούσε στους ανθρώπους, κι όταν κοιμόταν έμοιαζε μ’ ένα αγγελουδάκι μικρό, που είχε κατέβει στη γη να ξαποστάσει και ξώμεινε. Τα παιδιά δεν καταλαβαίνουν από πόνο. Τα ίδια έκανε κι ο παππούς του, που θα τον ανάσταινε ο μικρός, όταν ήταν σαν κι αυτόν. Η παράγκα είχε γίνει πια ένα μικρό σπιτάκι, δώδεκα χρόνια απ’ την Ανταλλαγή. Κι ο Ιορδάνης -ο παππούς- ήταν κι αυτός ένα παιδάκι γελαστό. Κι ας ήταν το σπίτι εκείνο γεμάτο καϋμούς, κι ας αναστέναζαν κρυφά οι μεγάλοι. Για όλα. Γι’ αυτά που αφήσανε, γι’ αυτά που βρήκανε, για την ελπίδα της Επιστροφής που όλο και ξεθώριαζε. Ο Ιορδάνης - παππούς-, θα ήταν ο πρώτος από τα πέντε πρώτα ξαδέρφια με το ίδιο όνομα. Θα ανήκε σ’ εκείνη τη γενιά που θα μεγάλωνε με το στίγμα του Τουρκόσπορου, και που θα κατάφερνε να σταθεί στα πόδια της παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε. Στο σπίτι άκουγε τους μεγάλους να μιλούν τα Τούρκικα, ιδίως όταν απευθύνονταν στον παππού του. Σ’ αυτά τα σπίτια των προσφύγων από την Καππαδοκία, η οικογένεια ήταν κάτι το ιερό. Τόσο, που μερικές φορές σε έκανε να λυγίζεις από το δέος. Οι οικογένειες, σφιχτά δεμένες και σε απόλυτη συνεννόηση μεταξύ τους, τόσο που όταν παντρεύονταν τα παιδιά να μην ξεφεύγουν από το σπίτι το πατρικό, τόσο σφιχτά δεμένες που μερικές φορές πνιγόσουν. Γεμάτες έγνοια όμως του ενός για τον άλλο. Κι αυστηρή ιεραρχία, ο Ιορδάνης, ο παππούς του παππού με λόγο για τα σπουδαία.

                  Δεν είχε μάθει τα Ελληνικά στην Πατρίδα. Ήταν μεγάλος πια όταν, με εισφορές των ξενιτεμένων στην Πόλη κυρίως, αλλά και στο Ικόνιο, στη Σμύρνη κι αλλού χωριανών, λειτούργησε το Σχολειό στο χωριό.Το ταμείο το διαχειρίστηκε εκείνος. Τον εμπιστεύονταν οι υπόλοιποι, τον έκαιγε η αγωνία. Τα παιδιά του μάθανε τα Ρωμεϊκα, αλλά στο σπίτι μιλούσανε πάντα στα Τούρκικα. Για τον Πατέρα και τη Μάνα, αλλά και γιατί ήταν και γι’ αυτά η μητρική τους γλώσσα. Για αιώνες, γι’ αυτούς τους Ρωμιούς της Καππαδοκίας, η πίστη ήταν αυτό που τους ξεχώριζε από τον περίγυρο του δυνάστη. «Τη γλώσσα την Ελληνική» την έχασαν ξεκομμένοι από τον υπόλοιπο κορμό τετρακόσια κιόλας χρόνια πριν την Άλωση.Ο Ιορδάνης -ο μικρός- σηκώνει τα χεράκια του στον αέρα. Θέλει να τον πάρουνε στα χέρια οι γονείς. Και γελάει, βγάζει χαρούμενες κραυγούλες, φωτίζεται το πρόσωπό του, και μαζί και των γονιών του. Ακόμα δεν έχει αρχίσει να μιλάει. Όταν πάντως το κάμει, οι πρώτες του κουβέντες θα ναι στα Ρωμέικα.Και τα οχτώ αδέρφια μάθανε τα Ελληνικά στο σχολειό. Ακόμα και στην ενδοχώρα, τα πράγματα άλλαζαν, χρόνια πριν την καταστροφή. Οι υπόδουλοι άρχιζαν να κοιτάζουν στα ίσια το δυνάστη, η ελπίδα κρυφά μεγάλωνε, όμως τα Ρωμέϊκα θα τα χρησιμοποιούσαν τελικά για να ενταχθούν στις νέες τους εστίες. Ο πατέρας τους δεν τα χρειάστηκε, στην Ελλάδα έφτασε μεγάλος, κι οι συναναστροφές του ήταν κυρίως με πατριώτες του. Οι Ελλαδίτες, έτσι κι αλλιώς δε θέλανε να τους μιλούνε. Στους συνοικισμούς έρχονταν μόνο αν έπρεπε, ή για να προσβάλλουν τους πρόσφυγες. Και τότε, στο αποτυχημένο κίνημα του ΄35, για να τους κάψουν. Αλλά κι αν έπρεπε να μιλήσει Ελληνικά, τα παιδιά του του τα μετέφραζαν. Πέθανε μέσα στον πόλεμο, με τον καημό της Πατρίδας στα χείλη. Ο ίδιος γνώρισε τους δύο μόνο από τους εγγονούς του που τον ανάστησαν. Ο πρώτος ήταν ο Ιορδάνης, ο παππούς. Μόνο που αυτός δε θα γνωρίσει το μικρό που θα του δώσει το όνομα.

«Παράξενο τ’ όνομα … Είστε σίγουροι ότι δε θα του δημιουργήσει πρόβλημα; Μήπως τον κοροϊδεύουν τ’ άλλα παιδιά;»

Στην Πατρίδα δεν ήτανε παράξενο τ’ όνομα. Ούτε το Πρόδρομος, Αβραάμ, Γαβριήλ, Βηθλεέμ, Μακρίνα. Που να το ξέρει όμως αυτό η οικογενειακή φίλη; Που να ξέρει τι σημαίνει Μικρασία; Εδώ πολλοί δικοί μας το ‘χουν πια ξεχάσει. Άλλοι από ανάγκη, άλλοι γιατί το θελαν. Ήθελαν να μην ξεχωρίζουν από τους εδώ. Αυτούς που τους υποδέχτηκαν με περιφρόνηση, που τους πρόσβαλλαν με όποιο τρόπο μπορούσαν. Άραγε, στην Πατρίδα, το ίδιο δεν έκαναν κι εκείνοι οι δικοί μας που Τούρκεψαν; Κι αυτοί, είτε από ανάγκη και φόβο, είτε γιατί το θελαν. Να γίνουν κι αυτοί εξουσία, να ξεκόψουν από το Γένος το δικό μας, το δικό τους, και να το καταπιέσουν με τη ζέση του νεοσύλλεκτου, με την πίστη του φανατικού. Έτσι κι εδώ, στην Παλιά Ελλάδα, η ίδια ιστορία. Μόνο που εδώ ήταν μεταξύ αδελφών.Ο μικρός παίζει με μια μπάλα, δώρο του νονού του. Η βάφτιση θα καθυστερήσει λίγο, αλλά νονός και βαφτισιμιός γνωρίζονται καλά. Μια μπάλα κιτρινόμαυρη, με το δικέφαλο αετό της ΑΕΚ. Η Πατρίδα υπάρχει ακόμα. Κι εκεί κι εδώ. Γιατί η Πατρίδα είναι οι άνθρωποι της. Όπου στέκουν αυτοί, την κουβαλούνε μέσα τους. Άραγε τι θα σημαίνει η ΑΕΚ για το μικρό; Ένα παιδί που την Πατρίδα θα τη γνωρίσει μόνο μέσα από διηγήσεις ανθρώπων που κι αυτοί την ξέρουν μέσα από τις αναμνήσεις των παλιών που φυγαν, πως θα μπορέσει να τη νοιώσει; Τι θα του λένε οι ξεθωριασμένες φωτογραφίες του ΄24; Πως θα νοιώσει που οι δικοί του άνθρωποι δεν είναι μαζεμένοι σε μια γειτονιά, αλλά θα τους βρεις σκορπισμένους στις προσφυγουπόλεις του Πειραιά, του Βόλου, της Θεσσαλονίκης, στα χωριά της Βόρειας Ελλάδας; Και πόσες αναμνήσεις θα έχει περισώσει μια γιαγιά από μια Πατρίδα που τη γνώρισε κι αυτή σαν καημό; Πώς να χωρέσει το μυαλό ενός παιδιού πως αν σήμερα κάνει βόλτες στο Πασαλιμάνι κι όχι στην Προκυμαία της Σμύρνης, σ’ αυτό φταίει η καταστροφή;Πολλοί δικοί μας έχουνε ξεχάσει. Ή τουλάχιστο αυτό νομίζουνε. Όμως τα ονόματά τους μένουνε να τους θυμίζουνε πως κάποτε υπήρχε στη Μικρασία πληθυσμός ρωμέικος. Ονόματα μικρά κι επώνυμα, παράξενα για τους Παλαιοελλαδίτες, δυσκολοπρόφερτα και άγνωστα, άγνωστα όπως η ύπαρξη κι η ιστορία ενός Ελληνισμού που αυτός κράτησε για αιώνες το Βυζάντιο, που ήταν η πηγή ζωής και δύναμης τον καιρό της σκλαβιάς, για να ρθει τελικά σα ζητιάνος σ’ ένα περιβάλλον που θα πρεπε, αλλά δεν ήταν οικείο. Αλλά και τα ονόματα των προσφύγων δεν γλίτωσαν το νυστέρι της μετάλλαξης. Πόσων τα επώνυμα δεν άλλαξαν οι γραφειοκράτες υπάλληλοι της Επιτροπής Ανταλλαγής, πόσα -ογλου δε γίνανε -οπουλος,